Dị ứng kháng sinh và cách phân biệt với tác dụng phụ

Đây là mục trong hồ sơ y tế bị ghi sai nhiều nhất, và cái sai đó theo người bệnh rất lâu.

Dị ứng thuốc là gì

• Hệ miễn dịch nhận nhầm thuốc là mối đe doạ
• Phản ứng lại
• Biểu hiện thường ở da và hô hấp
• Có thể nhẹ hoặc rất nặng
• Không liên quan tới lượng thuốc dùng

Dị ứng có thể xảy ra với một lượng rất nhỏ, khác hẳn tác dụng phụ theo liều.

Tác dụng phụ là gì

• Tác động dược lý ngoài mong muốn
• Buồn nôn, tiêu chảy, đau đầu
• Thường liên quan tới lượng thuốc
• Không phải phản ứng miễn dịch
• Thường xử lý được

Buồn nôn sau khi uống thuốc gần như luôn là tác dụng phụ chứ không phải dị ứng.

Vì sao hai thứ hay bị lẫn

• Cả hai đều là khó chịu sau khi dùng thuốc
• Người bệnh mô tả bằng cùng một từ
• Không ai hỏi kỹ biểu hiện
• Ghi nhanh vào hồ sơ là dị ứng
• Rồi nó ở lại suốt đời

Một dòng ghi nhanh trong hồ sơ có thể ảnh hưởng tới lựa chọn điều trị nhiều chục năm sau.

Biểu hiện gợi ý dị ứng

• Nổi mề đay và ngứa
• Sưng môi, mắt hoặc mặt
• Khó thở hoặc thở rít
• Thường xuất hiện khá nhanh sau khi dùng
• Cần được đánh giá chuyên khoa

Thời điểm xuất hiện so với lúc uống thuốc là thông tin rất quan trọng.

Thời điểm xuất hiện nói lên nhiều điều

• Phản ứng trong vài phút tới vài giờ
• Phản ứng sau nhiều ngày
• Hai kiểu này khác nhau về cơ chế
• Cách xử lý cũng khác
• Ghi lại mốc thời gian cho chính xác

Ghi lại giờ uống và giờ xuất hiện triệu chứng là thông tin bác sĩ rất cần.

Phản vệ

• Là dạng dị ứng nặng nhất
• Khó thở, tụt huyết áp, ngất
• Diễn biến rất nhanh
• Là tình huống cấp cứu
• Gọi cấp cứu ngay lập tức

Phản vệ cần được xử trí trong vài phút nên không được chần chừ.

Vì sao ghi nhầm gây thiệt thòi

• Bác sĩ tránh cả nhóm thuốc
• Phải dùng lựa chọn khác
• Có thể kém hiệu quả hơn
• Có thể nhiều tác dụng phụ hơn
• Có thể đắt hơn

Rất nhiều người mang nhãn dị ứng penicillin cả đời mà thật ra không dị ứng.

Đánh giá lại tiền sử dị ứng

• Chuyên khoa dị ứng có thể xem lại
• Hỏi kỹ biểu hiện và thời điểm
• Làm thử nghiệm phù hợp khi cần
• Trong điều kiện có sẵn xử trí cấp cứu
• Nhiều người được gỡ nhãn sau đánh giá

Việc đánh giá lại phải làm ở cơ sở y tế chứ tuyệt đối không tự thử ở nhà.

Không tự thử lại ở nhà

• Rất nguy hiểm
• Phản ứng lần sau có thể nặng hơn
• Không có sẵn xử trí cấp cứu
• Phải làm ở cơ sở y tế
• Đây là nguyên tắc tuyệt đối

Lần phản ứng sau có thể nặng hơn lần trước rất nhiều.

Về dị ứng chéo trong nhóm

• Thuốc cùng nhóm có cấu trúc giống nhau
• Có thể dị ứng cả nhóm
• Mức độ chéo khác nhau giữa các nhóm
• Không phải luôn luôn xảy ra
• Bác sĩ đánh giá từng trường hợp

Dị ứng chéo không phải quy luật tuyệt đối nên cần đánh giá chuyên môn.

Ghi chép cho đúng

• Tên hoạt chất của thuốc
• Biểu hiện cụ thể là gì
• Xuất hiện sau bao lâu
• Đã xử lý thế nào
• Xảy ra năm nào

Ghi đủ năm chi tiết này giúp bác sĩ sau đánh giá được đó có phải dị ứng thật không.

Mang thông tin theo người

• Ghi vào sổ khám bệnh
• Lưu trong điện thoại
• Nói với mọi nhân viên y tế
• Cân nhắc thẻ hoặc vòng thông tin
• Quan trọng khi cấp cứu

Lúc cấp cứu người bệnh có thể không nói được, nên thông tin phải nằm sẵn trên người.

Nói với người nhà

• Người nhà cần biết
• Có thể phải nói thay khi cấp cứu
• Biết dấu hiệu để gọi cấp cứu
• Biết thuốc nào phải tránh
• Thông tin nên được chia sẻ trong nhà

Người nhà biết thông tin này có thể cứu mạng trong tình huống khẩn.

Khi nghi ngờ đang có phản ứng

• Ngừng thuốc và liên hệ y tế ngay
• Chụp ảnh biểu hiện trên da
• Ghi lại giờ uống và giờ xuất hiện
• Giữ lại vỏ thuốc
• Đi khám ngay nếu có dấu hiệu nặng

Giữ vỏ thuốc giúp xác định chính xác hoạt chất đã dùng.

Cách nghĩ thực tế

• Dị ứng là phản ứng miễn dịch, khác hẳn tác dụng phụ
• Buồn nôn hay tiêu chảy thường không phải dị ứng
• Ghi nhầm dị ứng gây thiệt thòi suốt đời
• Không bao giờ tự thử lại thuốc ở nhà
• Mang thông tin dị ứng theo người và nói với người nhà

Nội dung này mang tính thông tin chung; hãy gọi cấp cứu ngay khi có dấu hiệu phản vệ.

Câu hỏi thường gặp