Khi việc dùng lâu dài là không tránh khỏi thì theo dõi tốt chính là cách giảm thiệt hại.
Những ai phải dùng lâu dài
- Một số bệnh tự miễn
- Một số bệnh phổi mạn tính
- Sau ghép tạng
- Một số bệnh máu
- Khi lợi ích vượt trội rủi ro
Với những người này, câu hỏi không phải có dùng hay không mà là theo dõi thế nào.
Nguyên tắc mức thấp nhất có hiệu quả
- Bác sĩ luôn tìm mức thấp nhất còn kiểm soát được bệnh
- Đánh giá lại định kỳ
- Giảm khi bệnh cho phép
- Không tự tăng khi thấy khó chịu
- Không tự giảm khi thấy khoẻ
Việc tìm mức thấp nhất là một quá trình liên tục chứ không phải quyết định một lần.
Theo dõi cân nặng và huyết áp
- Cân định kỳ
- Đo huyết áp tại nhà
- Ghi lại theo tuần
- Báo khi tăng nhanh bất thường
- Mang sổ khi tái khám
Tăng cân nhanh và huyết áp lên là hai thay đổi xuất hiện sớm nhất.
Theo dõi đường huyết
- Corticoid làm tăng đường huyết
- Người tiểu đường cần đo chăm hơn
- Người chưa tiểu đường cũng nên xét nghiệm
- Có thể cần điều chỉnh thuốc tiểu đường
- Báo bác sĩ về thay đổi
Người tiểu đường cần được hướng dẫn cách điều chỉnh ngay khi bắt đầu corticoid.
Theo dõi xương
- Corticoid làm giảm mật độ xương
- Có xét nghiệm đo mật độ
- Bác sĩ có thể kê bổ sung
- Có thuốc phòng loãng xương khi cần
- Nguy cơ tăng theo thời gian dùng
Phòng loãng xương nên bắt đầu sớm chứ không đợi tới khi đã gãy xương.
Vận động chịu lực
- Đi bộ và các bài tập chịu trọng lượng
- Giúp giữ mật độ xương
- Cũng giúp giữ khối cơ
- Mức độ theo hướng dẫn
- Đều đặn quan trọng hơn cường độ
Đi bộ đều đặn là biện pháp đơn giản và có bằng chứng tốt.
Bổ sung theo chỉ định
- Canxi và vitamin D thường được cân nhắc
- Theo chỉ định của bác sĩ
- Không tự mua uống tuỳ tiện
- Người bệnh thận cần hỏi kỹ
- Kết hợp với chế độ ăn
Việc bổ sung cũng cần chỉ định chứ không phải cứ uống thêm là tốt.
Theo dõi mắt
- Nguy cơ đục thuỷ tinh thể
- Nguy cơ tăng nhãn áp
- Khám mắt định kỳ
- Báo khi nhìn mờ dần
- Phát hiện sớm xử lý tốt hơn
Khám mắt định kỳ là phần hay bị bỏ quên nhất trong theo dõi corticoid dài ngày.
Theo dõi dạ dày
- Nguy cơ tăng khi dùng kèm thuốc chống viêm
- Báo khi đau thượng vị
- Phân đen là cấp cứu
- Người nguy cơ cao có thể được kê bảo vệ
- Uống thuốc sau ăn
Kết hợp corticoid với thuốc chống viêm làm nguy cơ dạ dày tăng rõ rệt.
Chú ý dấu hiệu nhiễm khuẩn
- Miễn dịch bị ức chế
- Triệu chứng có thể mờ nhạt
- Sốt có thể không cao
- Nhiễm khuẩn nặng lên nhanh
- Đi khám sớm khi thấy khác thường
Ngưỡng đi khám nên thấp hơn bình thường khi đang dùng corticoid dài ngày.
Về vắc xin
- Một số vắc xin sống cần tránh
- Một số vắc xin được khuyến nghị
- Hỏi bác sĩ trước khi tiêm
- Nói rõ đang dùng corticoid
- Thời điểm tiêm cũng quan trọng
Nói rõ đang dùng corticoid trước khi tiêm bất cứ vắc xin nào.
Chế độ ăn
- Giảm muối để hạn chế phù và tăng huyết áp
- Đủ đạm để giữ khối cơ
- Kiểm soát lượng đường
- Đủ canxi
- Hỏi về chế độ phù hợp với bệnh nền
Giảm muối là thay đổi đơn giản có tác động rõ lên phù và huyết áp.
Theo dõi tâm trạng và giấc ngủ
- Corticoid có thể gây mất ngủ
- Có thể gây thay đổi tâm trạng
- Có khi gây kích động hoặc trầm buồn
- Nói với bác sĩ chứ đừng chịu đựng
- Người nhà nên để ý
Thay đổi tâm trạng do thuốc là điều có thật và đáng được nói ra.
Giữ hồ sơ điều trị
- Ghi thời gian bắt đầu
- Ghi các mức đã dùng
- Ghi kết quả xét nghiệm
- Ghi tác dụng phụ đã gặp
- Mang theo mỗi lần khám
Một hồ sơ liên tục giúp bác sĩ thấy được bức tranh nhiều năm.
Mang thẻ thông tin
- Ghi rõ đang dùng corticoid dài ngày
- Quan trọng khi cấp cứu hoặc phẫu thuật
- Cần bổ sung trong tình huống stress
- Để trong ví
- Người nhà biết chỗ để
Trong cấp cứu, việc biết người bệnh đang dùng corticoid dài ngày thay đổi cách xử trí.
Cách nghĩ thực tế
- Khi buộc phải dùng lâu dài thì theo dõi là phần chính của điều trị
- Theo dõi cân nặng, huyết áp, đường huyết, xương và mắt
- Ngưỡng đi khám khi nghi nhiễm khuẩn nên thấp hơn bình thường
- Vận động chịu lực giúp giữ xương và cơ
- Mang thẻ thông tin theo người
Nội dung này mang tính thông tin chung và không thay thế chỉ định của bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao có người phải dùng corticoid lâu dài?
Vì một số bệnh tự miễn, bệnh phổi hoặc sau ghép tạng cần ức chế viêm và miễn dịch liên tục. Khi đó lợi ích vượt trội so với rủi ro.
Cần theo dõi những gì?
Cân nặng, huyết áp, đường huyết, mật độ xương, mắt, dấu hiệu nhiễm khuẩn và tình trạng dạ dày theo hướng dẫn của bác sĩ.
Có cách nào giảm bớt tác dụng phụ không?
Có. Dùng mức thấp nhất có hiệu quả, bổ sung theo chỉ định, vận động chịu lực, ăn ít muối và bỏ thuốc lá đều giúp giảm rủi ro.
Vì sao phải chú ý dấu hiệu nhiễm khuẩn?
Vì miễn dịch bị ức chế nên nhiễm khuẩn có thể nặng lên nhanh trong khi triệu chứng lại mờ nhạt hơn bình thường.